मृगौला रोगका लक्षणहरु, यि संकेत देखिए मृगौला फेल भएको हुन सक्छ, प्रमुख कारणहरु

मृगौला रोगका लक्षणहरु, यि संकेत देखिए मृगौला फेल भएको हुन सक्छ, प्रमुख कारणहरु

मृगौला रोग

हाम्रो शरीर मा दायाँ र बायाँ पट्टी एक-एक वटा गरी जम्मा दुई वटा मृगौला हुन्छ । मृगौला को काम शरीरलाई शुद्धीकरण गर्नु हो । मृगौला फेल भनेको शरिर भित्र रहेको मृगौला कुनै रोगको कारणले गर्दा २ वटै मृगौला काम गर्न नसक्ने अवस्था हुनु हो । यदि कसैको एक मृगौला मात्र ड्यामेज भएको छ भने एउटा मृगौला फेल भएको भन्ने बुझ्न सकिन्छ ।   यसलाई Kidney Failure वा मृगौला फेल/ड्यामेज भनेर बुझिन्छ ।

भिडियो :

मृगौला एक शरीर को फिल्टर मेसिन हो । जसरी हामी पानी लाई फिल्टर गरेर पानी पिउने गर्दछौं ठिक त्यसरी नै हाम्रो शरीर को मृगौला ले शरीर मा भएको रगत लाई फिल्टर गरेर मुटुले रगत लिने गर्दछ । यदि हामिले दुषित पानी लाई फिल्टर नगरी पिउदा जसरी शरीर मा जन्डिस, झाडापखाला जस्ता समस्या आउदछ त्यसरी नै मृगौला खराब हुँदा मृगौला ले रगत फिल्टर गर्न नसकेर फिल्टर नभएको रगत मुटु ले लिन्छ र शरीर मा विभिन्न रोग उत्पन्न हुने गर्दछ । यसरी उत्पन्न भएको रोग औषधि खाएर ठिक हुदैन यस्लाइ ठिक गर्न मृगौला नै ठिक गरी रगत फिल्टर गराउन को लागि मृगौला लाई बलियो बनाउन आवस्यक पर्दछ । किनकि शरीरमा रगत नै दुषित छ भने औषधि ले कहिले काम गर्न सक्दैन । 

शरीरले रगत फिल्टर गराउने यो प्रक्रिया जति बेलै गरि रहेको हुन्छ । मुटु बाट शरीर को सम्पुर्ण अङ्ग मा रगत पुग्दछ । प्रत्येक अङ्ग मा रगत पुग्दा उक्त रगत दुषित भइ सकेको हुन्छ र पुन यसलाई फिल्टर गर्न मृगौला तिर उक्त रगत ले यात्रा सुरु गर्दछ । मृगौला ले उक्त रगत लाई फिल्टर गरि दिन्छ र उक्त रगत बाट निस्किएको खराब र फोहोर पदार्थलाई पिसाव बनाई पिसाव थैली मा जम्मा गरि दिन्छ ।  पिसाव थैलीमा पिसाव को मात्रा बढ्दै गए पछि हामिलाई पिसाव लाग्ने गर्दछ र पिसाव मार्फत शरीर को उक्त फोहोर पदार्थ बाहिर निस्क्दछ ।

मृगौलाबाट फिल्टर भएको रगत पुन मुटुमा जाने गर्दछ र मुटुले फेरि उक्त रगतलाई शरीर को सबै अङ्ग मा पठाउँदछ र सबै अङ्ग मा पुग्दा पुन रगत दुषित भै फेरि फिल्टर हुन मृगौला तिर जादछ । यो प्रक्रिया मानिस जिवित रहुन्जेल भै रहन्छ । साथै नया रगत बन्ने प्रक्रिया पनि चली रहेको हुन्छ । यदि मृगौला ड्यामेज भएर मृगौला ले शरीर को रगत फिल्टर गर्न नसके रगत मा प्रत्येक सेकेन्ड समयमा फोहोर को मात्रा बढिरहेको हुन्छ र शरीर मा भएको रगत अति नै दुषित भएर शरीर सुन्निने, घाउ खटिरा आउने, शरीर चिलाउने, शरीर भित्र किरा कुदि रहेको महसुस हुने, पिसाब बन्द हुने वा पिसाव बाट रगत निस्कने जस्ता विभिन्न समस्या भै कष्टकर र पिडादायी मृत्यु हुन्छ । यदि तपाइले कोहि मृगौला खराबी भएको बिरामी देख्नु भएको छ भने उस्को बिरामी को अवस्था हेर्दा तपाइले जति कष्ट देख्नु भएको हुन्छ । त्यस्को ५० गुणा बढी पीडा उस्ले भोगि रहेको हुन्छ । 

मृगौला खराबी का मुख्य लक्षणहरु केके हुन ?

मृगौला खराबीका लक्षणहरु अर्थात भनौं मृगौला फेल हुँदा देखिने लक्षणहरु विभिन्न हुन्छन् । 
पिसाब धेरै लागिरहन्छ, पिसाब को मात्रा घट्ने वा बढ्ने, पिसाब गर्दा फिँज नै फिँज हुने, पिसाब गर्दा पोल्ने, पिसाब मा रगत निस्कने, कमजोरी हुने, जति बेलै जाडो मात्रै भै रहने, छाला चिलाउने, एलर्जी निस्किने, बमिटिङ भइरहने, स्मरण क्षमता घट्ने, निन्द्रा नलाग्ने, भोक नलाग्ने,
आदि जस्ता समस्या देखिन सुरु हुन्छन । यस्ता लक्षण देखिए मृगौलामा समस्या आउन सुरु भएको हो भनेर बुझ्नु पर्दछ । यसलाई मृगौला फेल हुँदा देखिने लक्षणहरु भनेर पनि बुझ्न सकिन्छ. 
मृगौला खराबी को संकेत सुरुमा थाहा पाउन अति नै गाह्रो हुन्छ । मेडिकल चेक अप बिना सायदै मृगौला फेल का लक्षण हरु आएको हामी महसुस गर्न सक्दैनौं । जब ७० देखि ८० प्रतिशत भन्दा बढी मृगौला खराबी हुन्छ तब मृगौला फेल का लक्षणहरु र यस्ता समस्याहरु देखिन सुरु हुन्छन । त्यसैले बढी मा ६/६ महिनामा मृगौला चेकअप गरिरहन आवस्यक पर्दछ । ६/६ महिना मा चेक अप गर्न नसके कम्तिमा १/१ वर्षमा अवस्य मृगौला चेकअप गर्न आवस्यक पर्दछ । यसो गर्दा मृगौला फेल का लक्षण थाहा नपाए पनि मेडिकल चेकअपले थाहा हुँदछ. मृगौला को रोग बाट धेरै मानिसहरुको मृत्यु हुने गर्छ. त्यसैले यसको अति नै ख्याल गर्नु पर्दछ.
अहिले सम्म चेक अप गरेको छैन अब के चेकअप गर्नु ? भन्ने यदि तपाइ लाई लाग्दछ भने यस्लाइ आफ्नो शरीरको हेरचाह नगरिएको भनेर बुझ्न सकिन्छ । समस्या आउनु भन्दा समस्या हुन नदिनु ठूलो कुरा हो । यदि भोलि मृगौला ड्यामेज भई गयो भने पछुताउन बाहेक अन्य उपाय रहन्न । उपचार को लागि पैसा को खोला  बगाउनु पर्ने स्थिती वा ज्यान त्याग्न बाध्य हुनु पर्ने स्थिति पनि हुन सक्छ । त्यसैले वर्षमा २/४ रुपैयाँ खर्च गरेर मृगौला चेकअप गर्नु सायदै गलत नहोला जस्तो मलाई लाग्दछ ।
भिडियो :

विकसित देशहरुमा प्राय हरेक मानिसहरुले वर्ष मा एक पटक मृगौला चेकअप गर्दछन । तर अबिकसित र अशिक्षित देशहरुमा मृगौला खराब नहुन्जेल एक पटक पनि चेकअप नगर्ने र भगवान भरोसा भन्दै जीवन गुजार्ने परम्परा ले लाखौ मानिसहरु मृगौला ड्यामेज को सिकार भएका अन्तरास्ट्रिय अनलाइन मेडियाहरुले जानकारी गराएका छन ।

Nepali Health Media को प्रमुख उद्धेश्य हाम्रो दैनिक जीवन मा हुने स्वास्थ्य सम्बन्धित समस्याहरुको अति नै महत्वपुर्ण जानकारी मुलक विषयवस्तुहरुको उठान गर्दै त्यस सम्बन्धीत उचित ज्ञानको ज्योति प्रदान गर्नु हो र ति नै महत्वपूर्ण जानकारी उठान गर्ने क्रम मा यो पोस्ट मार्फत किड्नी वा मृगौला फेल हुँदा कस्ता लक्षणहरू देखा पर्छन भन्ने विषय लाई समावेस गरिएको छ । त्यसैले पूरा पढ्नु हुन यहाँ लाई आग्रह गर्दछौँ । 

मृगौला हाम्रो शरीर भित्र दाँया र बाँया कोखा मा रहने  सिमि जस्तो आकारको महत्वपुर्ण अङ्ग हो । मृगौला ले हाम्रो सरिरमा भएको रगत लाई छानेर रगतमा भएका बिषालु तत्वहरुलाई किड्नी बाट छानेर पिसाबमा निकालिन्छ र साथमा युरिया, क्रियेटिनिन, पोटासियम र शरिर भित्र धेरै भएको पानीलाई बाहिर पठाउने काम गर्छ ।  हाम्रो मुटुले पम्पिङ गरेको रगत लाई किड्नीमा पठाउँछ र त्यँहा फिल्टर भएर फेरी शरिरमै जाने गर्दछ । 

जब हाम्रो शरिरको दुई वटा मृगौला मध्ये एक मृगौला खराब हुन्छ तब सम्म पनि हाम्रो शरिर राम्रै तरिकाले चलिरहेको हुन्छ । मृगौलाको रोग लाग्नु एक प्रकारको साईलेन्ट किलर हुनु हो । मृगौला बिग्रेको, ड्यामेज हुन लागेको सुरुमा थाहा नै  पाइदैंन । लगभग ७०/८० प्रतिशत जति खराब भइसके पछी मात्रै हामिले थाहा पाइन्छ र त्यती बेला सम्ममा समय धेरै नै बिति सकेको हुन्छ । त्यसैले मृगौलामा कुनै समस्या हुदैछ भने शरिरले केही सँकेतहरू दिने गर्दछ ।‌ त्यस्ता सँकेतहरूलाई एकदमै ध्यान दिनु जरुरी हुन्छ । मुख्यतया मृगौलाको सिधा सम्बन्ध पिसाब मै हुने गर्छ । त्यसकारण पिसाब लाइ हामिले ध्यान दिनु पर्दछ । 

मृगौला खराब हुँदैछ कि भनेर कसरी थाहा पाउने ?

मृगौला को सिधा सम्बन्ध पिसाव मा हुने भएका कारण पिसावमा नै पहिला ध्यान केन्द्रित गर्न जरुरी हुन्छ । जस्तै,
पिसाब कस्तो आइरहेको छ? पिसाब को कलर कस्तो छ ? पिसाब कति आउछ? कति-कति बेला पिसाब आउछ? दिनमा कति पटक पिसाब आउछ ? पिसाब किन पोलि रहेको छ ? 
भन्ने कुराहरुलाइ एकदमै ध्यान दिनु पर्ने हुन्छ । नत्र मृगौला ड्यामेज भएर अन्तिम अवस्थामा मात्र थाहा हुँदा जिन्दगी सक्की सकेको हुन्छ ।  आफुले आफ्नो पिसाबलाई ध्यान दिए‌ मात्र पुग्छ । पिसाब को विशेष रङहरू मा बिचार गर्नु पर्दछ । तर उत्तम उपाय मेडिकल चेकअप गर्नु पनि हो । मेडिकल चेकअप गरे पश्चात् आनन्द र ढुक्क ले बस्न सकिन्छ ।

मृगौला फेल हुँदैछ भनेर हाम्रो शरिरले  दिने लक्षणहरू के-के हुन‌ ? 

पिसाब को मात्रा बढ्ने वा घट्ने हुन्छ । जस्तो की पिसाब सधै निरन्तर कति आउने गर्थ्यो । तर त्यसमा परिवर्तन भएर कि थोरै, कि धेरै आउने गर्छ । त्यसैगरी पिसाब लागेको लागै  गर्नु, तर पिसाब गर्न जाँदा पिसाब नआउनु ।  यस्तो सँकेत कहिले काँही सबैलाइ देखिने गर्छ  र १/२ घण्टा पछी आफै हराएर जाने हुन्छ । तर यस्तो निरन्तर भइराख्यो भने किड्नीमा समस्या भएको छ भनेर बुझ्नु सकिन्छ र चाडो भन्दा चाडो डाक्टर कहाँ जँचाउन गइहाल्नु पर्दछ । राती सुतेपछी नर्मल रुपमा हामी पिसाब आउने मान्छे लाई वा पानी अलिक बढी पिएकालाई एकपटक पिसाब गर्न उठ्नुपर्ने हुन्छ । तर बारम्बार राती जतिबेलै पिसाब लागेको लागै गर्छ, पिसाब गर्दा पिसाब को मात्रा बढ्छ भने पनि किड्नी को समस्या हो भनेर बुझ्नुपर्दछ । पिसाब गर्दा पिसाब पोल्ने वा पिसाब लाई कनेर बाहिर निकाल्नुपर्ने अवस्था भएको छ भने  किड्नी वा युरिनरी ट्रयाक मा समस्या रहेको छ भनेर बुझ्नुपर्छ ।

पिसाब किन पोल्छ ?

पोसाव पोल्ने कारण युरिनरी ट्रयाक को इन्फेक्सन को कारण ले पनि हुन्छ । 
युरिनरी ट्र्याक ईन्फेकसन (UTI) भन्नाले हाम्रो पिसाब थैलीबाट पिसाब बाहिर निस्कने सम्मको नली वा पिसाब निस्कने बाटो हो । त्यही नली को बाटोमा कतै घाउ भएको छ भने वा किड्नी मा स्टोन भएको र उक्त स्टोन फुटेर पिसाब नलीमा अडकिएको छ भने पनि हामिलाइ पिसाब गर्दा अत्याधिक पोल्ने गर्छ । पिसाब पोल्दा किन पोलो भनेर बिचार गर्नुहोला ।
भिडियो :

पानीको कमी भएर पोलेको हो की वा पिसाब नलीमा घाउ भएर पोलेको हो भन्ने बारेमा बुझ्नुपर्छ । पिसाब गर्दा पिसाब मा रगत देखियो भने तुरुन्तै डाक्टर को मा जचाउन गइहाल्नु पर्छ । पिसाब मा रगत आउनु भनेको मृगौला ड्यामेज भएको ठुलो लक्षण हो । त्यसैले यस्तो अवस्था आएमा तुरुन्तै जचाँउनुहोस । पिसाब गर्दा पिसाब मा सामान्यतया फिज हुने गर्छ । तर फिज को मात्रा अत्याधिक देखिन थाल्यो भने बुझ्नुहोस की मृगौला मा समस्या हुन सुरु भएको प्रथम चरण हो ।

मुटु रोगका लक्षणहरु के के हुन् ?


शरीर सुन्निने, हातखूट्टा सुन्निने, अनुहार सुन्निने जस्ता समस्या आएमा तुरुन्तै डाक्टर कहाँ गइ जचाउनु पर्छ । किनकि मृगौलाले काम गरेन भने शरीर भित्र को धेरै भएको पानी र नुन को मात्रा शरीर भित्रै रहने गर्दछ र शरीर सुन्निन सुरु हुन्छ । शरीरमा अनावश्यक पानीको मात्रा बाहिर निस्कन नपाएपछि सरिर भरी पानी भरिएर शरीर फुल्ने गर्छ । 
मृगौलामा समस्या भएपछि शरीरमा अत्याधिक थकाइ लाग्ने र कमजोरी हुन सुरु हुन्छ । कारण  मृगौलाले "Erythropoietin" नाम  गरेको प्रोटिन निकाल्ने गर्छ जसलाइ "Hematopoietin" पनि भनिन्छ ‌। यसले हड्डी भित्र यानिकि बोनम्यारोमा गएर रातो रक्त कोस बनाउन सहयोग गर्छ ।

जब मृगौला खराब हुन सुरु हुन्छ तब शरीरमा रक्त कोषहरु बन्ने क्रम रोकिन्छन र रगतको अभाव हुन्छ । एनिमिया रोग लाग्दछ । रगतको अभाव भएपछी रगतले अक्सिजन मस्तिस्कमा र शरीर को कुनैपनि अङगहरुमा पुर्याउन सक्दैन र हामिलाइ जतिबेलै थकाइ लाग्ने कमजोरी हुने, टोलाउने बनाँउछ । शरीरमा रगत नभएपछी एनिमिया रोग लाग्छ र जतिबेलै जाडो मात्रै हुने गर्छ । गर्मि को समयमा पनी जाडो भएको महसुस भइरहन्छ । 
मृगौलाको समस्या हुदैछ भनेर बुझ्नको लागी हाम्रो शरीर को छाला चिलाउने समस्या वा छाला फुट्ने वा फुस्रो हुने गर्छ । शरीर को बिषालु तत्वहरू मृगौलाले छान्न नसकेर बाहिर जान पाउदैनन र शरीर भित्रै रहने गर्छ । यसकारण हाम्रो छाला चिलाउने जस्ता एलर्जी आउने गर्दछ । 

मृगौला खराब हुनु को कारणहरु के-के हुन् ? 

अत्याधिक औषधिको सेवन बाट पनि मृगौला फेल हुने सम्भावना हुन्छ । जस्तै पैनकिलर औषधीहरु नियमित खानेहरुमा मृगौला फेल हुने सम्भावना बढी रहन्छ । पैन किलर औषधि हरु टाउको दुख्दा खाने औषधि जस्तै ब्रुफिन, वा कुनै पनि दुखाई कम गर्ने औषधि आदि पर्दछन । अर्को दोस्रो ठूलो पानी नपिउनु मुख्य कारण हो । पानी ले शरीर को टक्सिन वा विषहरुलाई पानी को माध्यमबाट बाहिर निकाली दिन्छ । पानीको मात्रा नपुगेपछी मृगौला मा समस्या सुरु हुन्छ ।
अत्याधिक मासु को सेवन गर्नु पनि किड्नी ड्यामेज हुने कारण हो । त्यसैगरी अत्याधिक अण्डा वा प्रोटिन युक्त खाना ले किड्नी लाइ ध्वस्तै पार्दछ । त्यसैले अन्डा वा प्रोटिन लिमिट मा ठिक्क शरीर लाई चाहिने मात्र खानु पर्दछ । नुनको मात्रा बढि हुँदा  किड्नी ड्यामेज हुने अवस्था सृजना हुन जान्छ । त्यसैले नुन कम खानुपर्छ । सब्जीमा नुन कम हालेर खाने गर्नुपर्छ । अरु खानेकुरामा  नुन को सेवन नगरेकै राम्रो हो । सुगरका, हाइप्रेसर का बिमारी ले साबधानी पुर्बक औषधी उपचार नगर्दा पनि किड्नी ड्यामेज हुने सम्भावना बढ्दछ ।
भिडियो :


त्यसैले हामिले दैनिक खाने खानपानलाई सुधार गर्नु पर्दछ । सागसब्जी मा विषादी नहाली जस्तो फल्छ तेस्तै खाने गर्नु पर्दछ । सागसब्जी र हरियो सागपातबाट शरीर को लागी आवस्यक भिटामिनहरु पुरा गर्नु पर्दछ । मासु खान बढि बल नगरौं र लिमिट ल्र खाने बानी को बिकास गर्नु पर्दछ । अण्डा लिमिट ले खाने गर्नु पर्दछ । पानी को मात्रालाई अत्याधिक बढाउने गर्नु पर्दछ । पानी बढी पिउनु घातक हो भन्दै डराउने धेरै देखिएर पानी नै नपिउने धेरै भेटिन्छन । तर वास्तविकता के हो भने कुनै पनि चिज खादा लिमिट ले खानु पर्दछ । बमिट नै आउने गरि पिउनु र शरीर ले नै थाम्न नसक्ने गरि पिउनु घातक हो ।  तर नियमित लिमिट राखेर पानी पिउदा पानी बढी पनि पिउन सकिन्छ भने कुनै नकारात्मक असर पनि पर्दैन । यहाँ पानी पिएर मृगौला खराव हुने भन्दा पानी नपिएर मृगौला खराव हुने 90% बढी रहेका छन । त्यसैले पानी पिउन नडराउ र नियमित धेरै पानी पिउने बिकास गरौं ।

शारीरिक कसरत/ब्यायाम दैनिक गरौं र सके ६/६ महिना मा नसके १/१ वर्ष मा मृगौला चेकप गर्दै गरौं ।  यति गरेपछि  हामीलाई मृगौला त के कुनै रोग ले पनि छुन सक्दैन । र यसरी नै हामिले विभिन्न किसिम का समस्या वा रोग लाग्न बाट बच्न सकिन्छ । प्राय हरेक रोग का संकेत झन्डै उस्तै उस्तै पनि हुन्छन त्यसैले कुनै संकेत देखा पर्दा आत्ति हाल्ने बानी हटाउनु पर्दछ । तर अवस्य सचेत भने रहनु पर्दछ । कहिले काहीँ नर्मल समस्या ले पनि ठुला रोग का जस्ता संकेत देखा पर्दछन । त्यसैले सचेत रहनु पर्दछ तर आत्तिनु हुदैन ।कहिले नबिर्सौ, स्वास्थ्य नै सबै भन्दा ठूलो धन हो । एक बार को जुनि हो । आफू स्वास्थ्य रहेर बाच्न सके मात्र जीवनको अस्लि मज्जा लिन सकिन्छ । 

यो अति नै महत्वपूर्ण जानकारी सेयर गर्ने जिम्मेवारी अब तपाइको हात सुम्पिदिएको छौँ । तपाईंको फेस्बुक वाल र तपाइले चलाउने सबै सोसियल मेडियाहरु मा सक्दो सेयर गरि सबै समक्ष जानकारी प्रदान गर्नुहोस । रोग लाग्न बाट आफू पनि बचौ र अरुलाई पनि बचाउ । #NepaliHealthMedia